geology

آهن حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در ارمنستان بوجودآمد و حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد در اروپا مورد استفاده قرارگرفت.
کانیها آهن در اغلب رسها، ماسه سنگها و گرانیتها وجود دارد. در میان کانه های مهم آن میتوان از هماتیت، مگنتیت، پیریت و کالکوپیریت را نام برد.

بين سالهاي 1000تا2000پيش از ميلاد، فلز اهن نيز در ايران به كار گرفته شد. در اين زمان يك دولت ايراني در بخش باختري ايجاد شد كه توانست نخستين دولت نيرومند ايراني را در پهنه فلات ايران تأسيس نمايد.

استفاده روزافزون اهن در اين دوره،مباني اجتماعي و اقتصادي را دگرگون كرد. دستيابي به معادن آهن كه متنوع تر و غني تر از معدن مس بودند،موجب شد تا ممالكي كه در گذشته در معادلات آن زمان اهميت نداشتند،مورد توجه قرار گيرند. از جمله ان ميتوان از شمال ايران وكشورهاي مهم هم مرز آن نام برد. از انجا كه كوره هاي مخصوص ذوب اهن در قره داغ(نزديكي تبريز)، و در كوههاي البرز و كرمان يافت شده است.

احتمال ميرود كانسارهاي اهن شاه بلاغ(جنوب زنجان)، ماسوله ، گل گُهر و در نزديكي نيريز در اين برهه زماني شناخته شده و از ان استفاده ميشد.

كاربرد عمومي فلز اهن، هم در جنگاوري و هم در كشاورزي، اوضاع تجارت را در اغاز هزاره اول تغيير داد، زيرا اين تجارت در گذشته بر پايه خريد و فروش مس و فلزهايي بود كه با مس تركيب ميشدند.

نگاهي به تاريخ

اهن از فلزهايي است كه در زندگي بشر تأثير بسزايي داشته و ان را سلطان فلزها دانسته اند. يافته ها و آموخته هاي باستان شناسي بر اين گواهي ميدهند كه شناخت و كاربرد اهن، تاريخي 6هزار ساله دارد.

برخي پژوهشگران بر اين باورند كه اهن از آسن كه در اوستا به معني اهن است،آمده كه ان هم از اسمن(به معناي آسمان) ريشه گرفته است. امروزه در زبان كردي كه يكي از شاخه هاي زبان پارسي است،به آهن، آسن گفته ميشود. تلفظ آهن در زبان انگليسي(آيرُن)، آلماني(آيزُن) و فرانسوي با ريشه پارسي ان نزديك است.اين موضوع ميتواند از اين ناشي شود كه نخستين بار ايرانيان آهن را از شخانه هاي اهني كه به زمين افتاده اند، به دست آورده باشند.

از كاوشهاي گروه باستان شناسي سيلك، مربوط به هزاره اول پيش از ميلاد، روشن شد كه اسلحه سرداران و فرمانروايان، اهنين بوده است واسلحه افراد معمولي، از مفرغ(برنز). همچنين گفته ميشود كه كمربند پادشاه سيلك از اهن بوده و كمربند سربازان از زر.

دوره ثابت كار با اهن در ايران، به 1200سال ق.م باز ميگردد. در ابتداي بهره وري از اهن،معلوم ميگردد كه توليد ان كم و قيمت ان زياد بوده است. هيأت حفاري شوش زير نظر گريشمن، مينويسد: در بين اشيائي كه در شوش  در دوران هخامنشي به دست امده، ابزارآلات و وسايل جنگي اهني كمتر ديده ميشود و اين ابزار بيشتر مفرغي(برنز) است، ولي در دهكده اي كه مجاور شوش و مسكن اهالي فقير بوده،اهن را براي زيورآلات مورد استفاده قرار داده اند.

شايد كمي توليد اهن در ايران پس از شناختن خواص آن، به علت دشواري ذوب سنگهاي اهني بوده است. در دوره پارت ها نيز مورخان نوشته اند: توليد اهن ايران كم بوده و آهن و پولاد از راه مرو، بيشتر از چين، وارد ميشد.

از قرار معلوم، در دوره هخامنشي، نيريز در فارس، يكي از مراكز توليد اسلحه اهني بوده است، و پس از ان، از معادن اهن ماسوله مي توان ياد كرد كه تا دوره قاجار فعال بوده است.

شيوه تهيه پولاد  در ايران پيش از اسلام مشخص نيست. در مورد شكل كوره و آجرهايي كه براي  ساختن آن مصرف ميكردند و وسايل ديگر، تاكنون پژوهشي به عمل نيامده است.

افزون بر اينها، بايد از چند ناحيه در ايران ياد كرد كه نام انها ريشه در وجود معدن اهن و صنعتگران ان دارد. مانند روستاي آهنگران ملاير، كوه آهنگران در جنوب شمس آباد اراك(نزديكي معدن شمس آباد) ، معدن اهن كلات ناصر  در ناحيه آهنگران قائن. شايد نام فولاد محله (بين ساري و سمنان) ناشي از وجود صنعت پولاد ميباشد كه كانسنگ ان از معدن آهن شمال سمنان تهيه مي شد.